اطاعت او برتافته و حتى گاه درصدد براندازى حكومت عباسيان برمىآمدند ؛ احمد بن طولون در همان سال‌هاى نخستين حكومت المعتمد ، امارت مصر را از پيكره دولت عباسى جدا كرد و به زودى اعلام استقلال نمود و تلاش‌هاى عباسيان و به‌ويژه الموفق ، براى مطيع ساختن او بىفايده ماند . با اين حال جدا شدن حكومت مصر ، خطر مهمى براى حكومت المعتمد نبود ، بلكه تهديدى جدى از ناحيهء امارت نوپاى يعقوب بن ليث صفار بود كه در سيستان و سپس نواحى خراسان و كرمان حكومت را به دست گرفته بود و انديشهء تسلط بر تمام سرزمين‌هاى اسلامى و براندازى خلافت عباسى را در سر داشت و به اين منظور در سال 262 ق ، با لشكرى عظيم به سوى عراق حركت كرد . المعتمد با اين‌كه هنوز نتوانسته بود شورش زنگيان را سركوب كند ، ناچار شد به مقابلهء يعقوب بشتابد . اگرچه سپاه يعقوب در اثر به كارگيرى حيلهء جنگى عباسيان از هم پاشيد و او ناگزير به سيستان بازگشت ؛ ولى فقط خبر مرگ يعقوب در سه سال بعد ( 265 ق ) عباسيان را آسوده خاطر نمود . در سال‌هاى آخر حكومت المعتمد ، كارهاى حكومتى در دست الموفق بود و شايد از اين طريق قصد داشت زمينه را براى خلافت خويش هموار سازد ؛ ولى مرگ او يك سال پيش از درگذشت المعتمد مانع تحقق اين امر شد . با مرگ الموفق ، سرداران سپاه و درباريان با پسر او ، ابو العباس به‌عنوان جانشين المفوض و خليفهء بعد از او بيعت كردند . « 1 » در همين ايام آشوب ديگرى در عراق آغاز شد كه تا مدت‌ها عباسيان را با مشكلات بسيارى روبرو ساخت و آن ظهور قرمطيان ، يكى از فرقه‌هاى اسماعيليه در عراق بود . حمدان قرمط پيشواى آنان ، كه اين فرقه به او منسوب است ، در كوفه ظهور كرد و توانست كسانى را به سوى خود جلب كند . قرمطيان همانند ديگر اسماعيليان ،

--> ( 1 ) . طبرى ، همان ، ج 8 ، ص 158 .